डाउन्स सिंड्रोम हा एक अनुवंशिक (Genetic) विकार आहे. हा विकार तेव्हा होतो, जेव्हा एखाद्या बाळाच्या शरीरातील 21 व्या गुणसूत्राची (Chromosome) एक अतिरिक्त प्रत असते. सामान्यतः माणसाच्या पेशींमध्ये 46 गुणसूत्रे असतात; परंतु डाउन्स सिंड्रोममध्ये 47 गुणसूत्रे आढळतात. यालाच Trisomy 21 असेही म्हणतात.
डाउन्स सिंड्रोमची कारणे
डाउन्स सिंड्रोम हा कोणत्याही पालकांच्या चुकीमुळे होत नाही. गर्भधारणेदरम्यान गुणसूत्रांची विभागणी व्यवस्थित न झाल्यामुळे हा विकार निर्माण होतो. आईचे वाढते वय हे एक संभाव्य जोखमीचे कारण मानले जाते, परंतु तरुण मातांमध्येही डाउन्स सिंड्रोम असलेली मुले जन्माला येऊ शकतात.
डाउन्स सिंड्रोमची वैशिष्ट्ये
डाउन्स सिंड्रोम असलेल्या मुलांमध्ये खालील लक्षणे दिसू शकतात:
-
बौद्धिक विकासात मंदावलेपणा
-
चेहऱ्याची विशिष्ट रचना (सपाट चेहरा, तिरकी डोळ्यांची रचना)
-
स्नायूंचा कमकुवतपणा
-
बोलण्यात व शिकण्यात अडचणी
-
जन्मजात हृदयविकाराची शक्यता
-
ऐकण्याची आणि पाहण्याची समस्या
सर्व मुलांमध्ये ही सर्व लक्षणे असतीलच असे नाही.
डाउन्स सिंड्रोमचे प्रकार
डाउन्स सिंड्रोम मुख्यतः तीन प्रकारचा असतो:
-
ट्रायसोमी 21 – सर्वात सामान्य प्रकार
-
ट्रान्सलोकेशन डाउन्स सिंड्रोम
-
मोझॅक डाउन्स सिंड्रोम
प्रत्येक प्रकाराचे परिणाम आणि तीव्रता वेगवेगळी असू शकते.
निदान (Diagnosis)
गर्भधारणेदरम्यान तसेच जन्मानंतर विविध चाचण्यांद्वारे डाउन्स सिंड्रोमचे निदान केले जाऊ शकते. लवकर निदान झाल्यास योग्य उपचार आणि थेरपी सुरू करता येते.
उपचार आणि व्यवस्थापन
डाउन्स सिंड्रोमवर कायमस्वरूपी उपचार नाहीत. मात्र योग्य स्पीच थेरपी, ऑक्युपेशनल थेरपी, फिजिओथेरपी, आणि विशेष शिक्षणाच्या सहाय्याने मुलांचा विकास चांगल्या प्रकारे करता येतो. वेळेवर वैद्यकीय तपासणी आणि पालकांचा सकारात्मक सहभाग खूप महत्त्वाचा असतो.
डाउन्स सिंड्रोम असलेल्या मुलांचे भविष्य
आजच्या घडीला योग्य वैद्यकीय सुविधा, थेरपी आणि समावेशक शिक्षणामुळे डाउन्स सिंड्रोम असलेली मुले समाजात आत्मविश्वासाने व सन्मानाने जीवन जगू शकतात. त्यांच्यात अनेक कौशल्ये विकसित होऊ शकतात आणि ते स्वावलंबी बनू शकतात.